Eerste kievitsei 2018: lente begonnen!

Het eerste kievitsei van 2018 is op woensdag 14 maart gevonden op een graslandperceel in Noordeloos (provincie Zuid-Holland). De vinder, vrijwilliger André Hornstra, heeft het ei om 18.14 uur gemeld bij LandschappenNL. Later op de avond is vastgesteld dat het om een vers ei ging. André is, samen met zo’n veertig andere vrijwilligers, actief voor de weidevogelwerkgroep van Natuur- en Vogelwacht “De Alblasserwaard”. Vorig jaar vond hij meer dan 350 nesten. Hij reageert verrast na de vondst: “Ja, dit is wel wat onwerkelijk. Echt enorm onverwacht. Was naar de plasdrassen aan het kijken van de boeren, en dan heb je ineens zoiets. Heel bijzonder.’

André Hornstra met het eerste kievitsei van 2018. (foto Jan Andeweg)

De eigenaar van het graslandperceel, Nico van der Ham, doet via Collectief Alblasserwaard/Vijfheerenlanden mee met weidevogelbeheer, onder meer met de beheerpakketten grasland met rustperiode en kruidenrijk grasland. Dit jaar doet hij voor het eerst mee met een plasdras van bijna een hectare: het perceel staat voor de weidevogel(kuiken)s van 15 februari tot 15 juni onder water. Ook omliggende boeren, samen actief in een topmozaïek, zetten zich intensief in om de weidevogelstand in de polder te handhaven en zo mogelijk te versterken.

In de polder waarin het eerste kievitsei is gevonden, liggen maar liefst vier percelen met een plasdras. Ook elders in het werkgebied van Collectief Alblasserwaard/Vijfheerenlanden liggen veel percelen met een (greppel)plasdras. De netto oppervlakte is dit jaar verdubbeld naar zo’n 55 hectare op 70 locaties. Een enorme kwaliteitsslag voor het weidevogelbeheer. Vernattingsmaatregelen worden voor weidevogels algemeen gezien als zeer waardevol. Er zijn inmiddels al meer dan 60 plasdraspompen op zonne-energie geplaatst, de meeste met een capaciteit van 125 m3 per dag.

In de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden doen honderden boeren mee met weidevogelbeheer en ander agrarisch natuur- en landschapsbeheer. Ze combineren dat op een goede manier met hun agrarische bedrijfsvoering.

Al 70 plasdraslocaties!

Steeds meer agrariërs doen mee met het beheerpakket (greppel)plasdras. Dit jaar is de netto oppervlakte plasdras in de Alblasserwaard/Vijfheerenlanden ruim verdubbeld naar zo’n 55 hectare op 70 locaties. Een enorme kwaliteitsslag voor het weidevogelbeheer! Er zijn inmiddels al meer dan 60 plasdraspompen op zonne-energie geplaatst. De meeste pompen hebben een capaciteit van 125 m3 per dag. Hiervoor is in de provincie Utrecht (AVP, inmiddels beschikt) en Zuid-Holland (POP3, nog niet beschikt) subsidie aangevraagd.

Ook het beheerpakket hoog waterpeil wint aan belangstelling. Dit pakket voorziet in een 20, 30 of 40 centimeter hoger waterpeil in de sloten (van 1 februari tot 15 juni). Beide vernattingsmaatregelen worden algemeen gezien als zeer waardevol.

Goed tweede beheerjaar ANLb

We kijken terug op een goed tweede beheerjaar (2017). De bereidheid om deel te nemen aan het agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ANLb), is onverminderd hoog.

Broedparen en legsels
In het voorjaar van 2017 is op 4.307 hectare een beperkte BMP-monitoring (Broedvogel Monitoring Project) uitgevoerd (twee telrondes in plaats van vijf). Op de gemonitorde oppervlakte zijn 5.540 geldige waarnemingen gedaan in twee telrondes, resulterend in 2.369 broedparen/territoria (gemiddeld 55,00 per 100 hectare). De meest voorkomende soorten waren (broedparen per 100 hectare):

  • Kievit 23,36
  • Grutto 13,12
  • Tureluur 4,50
  • Krakeend 4,06
  • Scholekster 3,69

In 2016 en 2017 samen zijn op 7.457 hectare 9.228 geldige waarnemingen gedaan in twee telrondes, resulterend in 3.902 broedparen/territoria (52,33 per 100 hectare). Dit is het geschatte aantal broedparen/territoria bij alle deelnemers met weidevogelbeheer in het werkgebied van Collectief Alblasserwaard/Vijfheerenlanden.

Op percelen met legselbeheer zijn hiervan in 2017 maar liefst 1.668 legsels getraceerd door vrijwilligers (excl. legsels gevonden door een vrijwilligster in de Vijfheerenlanden en door deelnemers zonder vrijwilliger).

ANLb-indicatorsoorten
Verder is in 2017 de botanische kwaliteit van enkele percelen (incl. botanische randen) door een vegetatiekundige gekarteerd op de ANLb-indicatorsoorten. De resultaten maken duidelijk dat er goede mogelijkheden zijn voor de (verdere) ontwikkeling van kruidenrijk grasland.

Slootbeheer
In 2017 is door diverse deelnemers voor het eerst meegedaan met beheer binnen het leefgebied ‘categorie water’ (bijna 85 kilometer gefaseerd baggeren met de baggerpomp). We kijken hier positief op terug, en werken aan een verdere verduurzaming van het slootbeheer in de regio.

weidekoning (www.vogeldagboek.nl)

Verbeterplan weidevogelbeheer

In overleg met diverse partijen, waaronder de weidevogelvrijwilligers en natuur- en vogelwachten, Staatsbosbeheer, Het Zuid-Hollands Landschap, Waterschap Rivierenland, provincie Zuid-Holland en diverse mede-collectieven, heeft Collectief Alblasserwaard/Vijfheerenlanden een verbeterplan opgesteld voor het weidevogelbeheer in de periode 2018-2021. Het plan, dat op 25 september bij de provincie is ingediend, bevat tien verbeterpunten, waaronder vernatting en ontwikkeling van kruidenrijk grasland. Op basis van het plan is een POP3-subsidieaanvraag ingediend bij de provincie, onder meer voor investeringen ten behoeve van plasdraspompen op zonne-energie en andere (infrastructurele) maatregelen.

Intussen wil het collectief voorzichtig experimenteren met topmozaïeken, ook een onderdeel van het verbeterplan. Deze mozaïeken hebben (onder meer) een bovengemiddelde weidevogelstand. In de topmozaïeken vindt een volwaardige BMP-monitoring plaats, in vijf telrondes.

Gruttoseizoen van start

grutto, Adri de Groot

Na de kievit, is nu ook de grutto gestart met broeden in de Alblasserwaard/Vijfheerenlanden: weidevogelvrijwilliger Wout Gorree vond op 25 maart in Giessenburg zijn eerste gruttonest met één ei. Hij deed zijn vondst op het land van Gijsbert Tukker, die in het nieuwe stelsel van agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ANLb) meedoet met weidevogelbeheer.

Op 10 maart vond melkveehouder Gradus Boet in Hardinxveld-Giessendam het eerste kievitsnest -met drie eieren- van de Alblasserwaard/Vijfheerenlanden, nadat op 9 maart het eerste kievitsei van Nederland was gevonden in de gemeente Ronde Venen.

23 plasdraspompen op zonne-energie

Begin dit jaar heeft Collectief Alblasserwaard/Vijfheerenlanden 23 plasdraspompen op zonne-energie besteld voor een deel van de deelnemers met een (greppel)plasdras. De plasdraspompen zijn grotendeels deze week geplaatst.

Plasdraspomp op zonne-energie.

Plasdraspomp-op-zonne-energie-(2)

De aanschaf van de plasdraspompen is mede mogelijk door een subsidie van de provincie Zuid-Holland en een ‘bijdrage’ van de betreffende deelnemers (zij maken voor de oppervlakte (greppel)plasdras geen gebruik van het recht op mozaïekkostenvergoeding).

De plasdraspompen moeten de kwaliteit van het nat biotoop in de Alblasserwaard/Vijfheerenlanden verbeteren, waardoor ook de kwaliteit van de weidevogelmozaïeken als geheel zal verbeteren.

Het areaal (greppel)plasdras is ongeveer vervijfvoudigd ten opzichte van 2015. Ook dit beheerjaar (2017) zijn er weer extra deelnemers met een (greppel)plasdras. Voor deze vorm van hoogwaardig weidevogelbeheer wil het collectief zoveel mogelijk ruimte bieden.

Positief eerste beheerjaar ANLb

Collectief Alblasserwaard/Vijfheerenlanden kijkt positief terug op het eerste jaar van het nieuwe stelsel voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ANLb 2016-2021). De voortgangsgesprekken hierover met de beide provincies, Utrecht en Zuid-Holland, zijn naar volle tevredenheid verlopen.

grutto's, Adri de Groot
grutto’s, Adri de Groot

Opmerkelijk is het grote draagvlak voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer in de Alblasserwaard/Vijfheerenlanden. De bijna driehonderd deelnemers van het collectief beheren inmiddels zo’n 4.000 hectare grasland (netto weidevogelbeheer). Ruige mest wordt toegepast op zo’n 775 hectare (minimaal 10 ton per hectare). Door de circa 2.500 kilometer botanische randen (niet bemeste en bespoten bufferstroken langs boerensloten), ontstaat op meerdere plekken in het gebied een redelijk aaneengesloten groenblauwe dooradering. Verder beheren de deelnemers duizenden landschapselementen, zoals de voor het gebied zo kenmerkende knotbomen, hoogstambomen en poelen.

Het percentage gecontracteerd zwaar/bijzonder weidevogelbeheer is erg hoog: meer dan 33 procent, nog los van het soortenrijk grasland en de botanische randen. Hiermee voldoet het beheer ruimschoots aan de randvoorwaarden die de provincies in hun natuurbeheerplannen stellen. Bij bijzonder/zwaar beheer denkt het collectief onder meer aan grasland met rustperiode (later maaien, bijvoorbeeld na 8 juni, met of zonder voorweiden), kruidenrijk grasland (verschralen en later maaien), extensief beweid grasland en (greppel)plasdras, een aantrekkelijk nat biotoop voor weidevogels. Vooral vroeg in het voorjaar is de aantrekkingskracht van een (greppel)plasdras groot.

Voorzitter Cees de Jong: ‘Het nieuwe stelsel is kansrijk, maar niet vrijblijvend. Het is continu gericht op verbetering, afgestemd op de situatie in het veld. Lerend beheren, dat is de uitdaging waar we voor staan. Daarom vinden we het belangrijk dat de deelnemers werken op basis van vrijwilligheid, en tegen een passende vergoeding. Het huidige agrarisch natuur- en landschapsbeheer is geënt op stimuleren in plaats van afdwingen. Dat is een goed uitgangspunt, omdat hierdoor de intrinsieke motivatie van de deelnemers wordt bevorderd. Het is de kunst om het agrarisch natuur- en landschapsbeheer zo goed mogelijk te integreren in de bedrijfsvoering.’

Goed broedsucces beheerjaar 2016

In het broedseizoen van beheerjaar 2016 heeft Collectief Alblasserwaard/Vijfheerenlanden op 3.150 hectare een beperkte BMP-monitoring uitgevoerd (Broedvogel Monitoring Project, uitgevoerd in twee telrondes in plaats van vijf). De telrondes lagen binnen de datumgrenzen van de grutto: tussen 1 april en 10 mei. De geldige waarnemingen, met verschillende gedragstypen, zijn ingevoerd in de database van Sovon. Het aantal broedparen per soort is vervolgens automatisch bepaald via autoclustering, en wel op basis van landelijk vastgestelde criteria, zoals het vereiste aantal geldige waarnemingen binnen/buiten de datumgrenzen.

grutto's, Adri de Groot
grutto’s, Adri de Groot

Het gemiddelde aantal geldige waarnemingen per telronde kwam uit op 58,54 per 100 hectare. Het gemiddelde aantal broedparen van alle gemonitorde (weide)vogelsoorten kwam uit op 48,73 per 100 hectare. Bij vijf telrondes zou dit aantal hoger liggen, zeker op de beheerde percelen. De meest voorkomende soorten per 100 hectare waren:

  • Kievit 24,73
  • Grutto 10,66
  • Scholekster 4,22
  • Tureluur 3,11
  • Krakeend 3,02

Aansluitend zijn eind mei, begin juni alarmtellingen uitgevoerd in 13 geschikte polders. Op basis van deze tellingen is het BTS (Bruto Territoriaal Succes) bepaald op 77%. Voorzitter Cees de Jong: ‘Een mooi resultaat. Ruim boven de 65% die nodig wordt geacht voor een stabiele weidevogelpopulatie, maar natuurlijk voor verbetering vatbaar.’ Er was aanmerkelijk minder predatie dan in 2015.

Op hoog niveau…

Een leuke en vrij zeldzame waarneming is volgens Jan Andeweg, coördinator van de weidevogelvrijwilligers, de vondst van een scholeksternest in een knotboom. ‘Hoog en veilig, en vijf weken gevoerd worden totdat je als scholeksterjongen vliegvlug bent. Makkelijker voor de ouders en jongen kan het haast niet!’

Dit jaar kregen we twee meldingen binnen van een scholeksternest in een knotboom: van Mts. Sterk uit Hei- en Boeicop en Jan en Adriaan van Andel uit Hoogblokland.

Scholeksternest in knotboom bij Teunis Sterk in Hei- en Boeicop.
Scholeksternest in knotboom bij Teunis Sterk in Hei- en Boeicop.

Plasdraspomp op zonne-energie voldoet

De nieuwe plasdraspomp op zonne-energie bij Gert-Jan Kool van De Groene Hofstee in Hei- en Boeicop voldoet aan de verwachtingen. ‘We kunnen de plasdras nu constant vol water houden, maar het is nog even afwachten hoe het gaat bij échte droogte. Tot nu toe zijn we tevreden.’ De plasdraspomp is aangeschaft dankzij een subsidie van de provincie Utrecht.

De zonnepanelen zijn met het oog op de stabiliteit op een speciale, makkelijk te vervoeren constructie gemonteerd.

Collectief Alblasserwaard/Vijfheerenlanden zet zich in voor financiering van veel meer plasdraspompen op zonne-energie. Voor een goede kwaliteit (greppel)plasdras zijn die vrijwel onmisbaar.

Plasdraspomp op zonne-energie bij De Groene Hofstee.
Plasdraspomp op zonne-energie bij De Groene Hofstee.